Borzykowo

Wieś zamieszkuje 699 osób. Nazwa pochodzi od jednego z pierwszych właścicieli o imieniu Borzyk. W 1272 roku Borzykowo stanowisko własność książęcą. W czasie zaborów była to wieś granicząca z zaborem rosyjskim, znajdowała się tu tzw. komora celna drugiej klasy. Przez tę komorę przewożono z Rosji do Niemiec głównie zboże, drewno, i bydło. We wsi znajdował się również Urząd Pocztowy tzw. 3 klasy. Informacje dziewiętnastowieczne podają, że głównym źródłem utrzymania mieszkańców było rolnictwo i przemyt towarów do zaboru rosyjskiego. W latach 70-tych XIX w. mieszkało 303 mieszkańców (21 ewangelików, 277 katolików, w tym 105 analfabetów), zamieszkujących 27 domostw. Znajduje się tu dwór z 1904 roku.

/ciekawa strona -nieistniejąca linia kolejki wąskotorowej Września-...-Zieliniec-Sokolniki- Żydowo-Kołaczkowo-Borzykowo - Pyzdry: http://www.kolej.one.pl/index.php?dzial=linie&id=1024&okno=galeria&od=0&do=13 z rozgałęzieniami

Zieliniec-Krzywa Góra http://www.kolej.one.pl/index.php?dzial=linie&id=1026&okno=historia&od=0&do=2 ;

Żydowo-Gorazdowo http://www.kolej.one.pl/index.php?dzial=linie&id=1025&okno=przebieg;

Zieliniec-Bieganowo http://www.kolej.one.pl/index.php?dzial=linie&id=1027&okno=przebieg/

Łagiewki
Wieś zamieszkuje 60 osób. Nazwa Łagiewki pochodzi od Łagwi tj. naczyń z drewna lub skóry. Mieszkańcy tej osady mussieli kiedyś wyrabiać takie naczynia. W 1791 roku osadzono tu osadników na prawach czynszowych - głównie Niemców. W latach 70-tych XIX w. mieszkało 101 osób / 33 ewangelików , 65 katolików i 3 Żydów, w tym 31 analfabetów/ w 10 domostwach.

Krzywa Góra
Wieś zamieszkuje 305 osób. W 1393 roku była własnościa króla Władysława Jagiełły, który zostawił ją W. Granowskiemu, kasztelanowi Nakielskiemu. Dawniej wieś podzielona była na dwie odrębne miejscowości. Krzywa Góra - wieś, którą w latach 70-tych XIX w. zamieszkiwało 193 ludzi / 8 ewangelików i 185 katolików, w tym 98 analfabetów/ w 28 zagrodach oraz Krzywa Góra - folwark, która zamieszkiwana była przez 87 osób/ wszyscy katolicy, w tym 46 analfabetów/ w 6 domostwach. W okolcy znajduja sie tzw.szańce szwedzkie. Jest to wał, który ciagnie sie przez kilka kilometrów.

Grabowo Królewskie
Wieś liczy 650 osób. Dawniej Grabowo Królewskie było podzielone na 2 odrębne miejscowości.W latach 70-tych XIX w. w jednej części mieszkało 166 osób/ wszyscy katolicy, 45 analfabetów/ w 16 domostwach. W tej części znajdował się kościół, który istniał już w XIV w., prawdopodobnie wybudowany i wyposażony przez Władysława Jagiełłę, w czasie lokalizacji wsi na prawie średzkim. Obecny kościół pochodzi z 1927 roku. W 1695 r. wizytacja kościelna odnotowała istnienie szkoły parafialnej. Wieś tą posiadało wiele rodzin m.in. Tomiccy, Iwińscy, Rozdrażewscy, Radolińscy i Lipscy.
Druga część Grabowa podzielona była również na dwie części: folwark oraz karczmę i młyn „ Wygoda”. W latach 70-tych XIX w. Mieszkało 221 osób / 7 ewangelików i 214 katolików, w tym analfabetów 80/ w 12 domostwach. Wieś była wówczas własnością hrabiego Władysława Łaszczyńskiego. Znajdują się tu zabudowania dworskie z lat 20-tych XX wieku.

Gorazdowo
Wieś zamieszkuje 510 osób. Wzmiankowana w 1387 r. Pierwszymi właścicielami byli Zarębowie i Łodzie m. in. Andrzej z Gorazdowa, herbu Zaręba i Mikołaj syn Wiesława z Gorazdowa, herbu Łodzia. W XIV w. został tu zbudowany i uposażony drewniany kościół, który w 1882 roku spłonął i nigdy nie został odbudowany. W czasie zaborów wieś znajdowała się na granicy z zaborem rosyjskim. W II połowie XIX w. mieszkało tu w części chłopskiej 168 osó / 6 ewangelików i 162 katolików, w tym 39 analfabetów/ w 22 domostwach, a w części folwarcznej 275 osób / 9 ewangelików i 266 katolików, w tym 59 analfabetów/ w 14 domostwach. Gorazdowo było wówczas własnością Stanisława Żychlińskiego, który nabył ten majątek od rodziny Rekowskich.

/ciekawa strona: http://gorzelniagorazdowo.w.interia.pl/ /

Cieśle Wielkie
Wieś zamieszkuje 82 osoby. Nazwa pochodzi od rodzaju wykonywanej działalności na rzecz księcia przez jej mieszkańców. W 1288 roku książę wielkopolski Przemysław II lokuje wieś na prawie niemieckim według wzorca ze Środy Śląskiej. Początkowo stanowiła jedną całość z Cieślami Małymi. W 1307 r. w Cieślach stał młyn o nazwie" Postimol", który był własnością: proboszcza, wójta i bednarza z Pyzdr a dzierżawił go młynarz Nikiel Molchus. W II poł. XIX w. mieszkało tu 160 osób / 12 ewangelików i 148 katolików, w tym 40 analfabetów/ w 17 domostwach. W czasie zaborów przebiegała przez wieś granica między zaborem pruskim a rosyjskim. W nocy z 14 na 15 VII 1863 r. miała tu miejsce niezamierzona potyczka oddziału powstańczego sformowanego w dobrach miłosławskich Seweryna Mielżyńskiego z wojskiem pruskim ochrony pogranicza. Oddział uległ rozbiciu na dwie grupy, z których większa część wycofała się a drugiej grupie udało się przejść granicę zaboru rosyjskiego,gdzie ochotnicy zostali wkrótce rozbici przez wojska carskie.

Żydowo
Wieś liczy 180 osób. Była to wies dworska. W 1793 r. należała do Radolińskich. W 1895 r. było tu 7 domostw i 106 mieszkańców. We wsi znajduje się zabytkowa kuźnia z poczatku XX wieku / patrz zabytki/.

Cieśle Małe
Wieś zamieszkują 83 osoby. W II połowie XIX w. wieś zamieszkiwało 92 ludzi / 7 ewangelików i 85 katolików, w tym 53 analfabetów/ w 10 domostwach. W Cieślach Małych znajdowała się cegielnia.

Sokolniki
Sokolniki liczą 610 mieszkańców.W średniowieczu była to wieś służebna, stanowiąca własność książęcą Przemysława II, lokowana na prawie niemieckim jeszcze przed 1286 r. Pierwszym sołtysem był niejaki Wladko, któremu arcybiskup poznański Jakub pozwolił osadzić na prawie niemieckim wieś Polanowo pod Powidzem. W 1385 r. wieś była własnością królewską. Z zachowanych dokumentów wynika, że w tym roku Jadwiga zastawiła Dobrodostowi, biskupowi poznańskiemu, m. in. wieś Sokolniki w starostwie pyzderskim. Według rejestru z 1564 r. było tu 18 chłopów, 3 ogrodników i 2 karczmarzy. Kościół pod wezwaniem św. Jakuba, początkowo drewniany, istniał już przed rokiem 1413, obecnie stoi tu kościół murowny z przełomu XIX i XX w. Wizytacja kościelna z 1692 r. wspomina o istnieniu we wsi Sokolniki szpitala dla ubogich i szkoły parafialnej. W 1888 r. w części chłopskiej mieszkało 399 mieszkańców w 36 domach, a w części dworskiej 276 osób w 16 domach. Właścicielem majątku był wóczas Julian Lewandowski, który sprzedał go Niemieckiej Komisji Kolonizacyjnej. W majątku znajdowała się cegielnia, młyn oarowy, gorzelnia i olejarnia.

Kołaczkowo
Kołaczkowo jest wsią gminną liczącą 820 osób.Znana już przed 1310. Była wsią rycerską, osadzona na prawach średzkich.Jej pierwszym sołtysem był Gizylbert,a właścicielem rodzina Kołaczkowskich.W XVI wieku majatek ten nabył Dobrogost Jezierski, dworzanin Górków. W roku 1538 Kołaczkowo przeszło w ręce Łukasza , Górki późniejszego biskupa włocławskiego.Po Górkach wieś posiadali Zajączkowie, a następnie Stablewscy i Gustaw Dąbski, który był fundatorem obecnego murowanego kościoła. W 1695 roku wizytacja koscielna odnotowała istnienie tu szkoły parafialnej.
W kołaczkowie znajduje się pałac z poczatku XIX wieku wybudowanyn przez Tadeusza Grabskiego. Kościół p.w Szymona i Judy Tadeusza założyła i uposażyła rodzina Łodziów. Obecny kościół wybudowano w latach 1830-36. Przy kościele znajduje się drewniana dzwonnica z poł. XIX w.
W roku 1821 goscił w Kołaczkowie Julian Niemcewicz. W latach 70- tych XIX w. mieszkały 402 osoby / 401 katolików i 1 ewangelik, wśród nich 100 analfabetów/. We wsi znajdowała się gorzelnia, młyn parowy i cegielnia.Majątek Kołaczkowo był własnością hr. Dąbskiego, który sprzedał wieś w ręce niemieckie, co spowodowło w latach 80-tych XIX w. zwiększony napływ ludności niemieckiej. W latach 1920-25 mieszkał w Kołaczkowie lureat literackiej nagrody Nobla z 1924 r. Władysław Reymont, który był właścicielem resztówki. Wśród licznych pamiątek poWł. Reymoncie znajduje sie własnoręcznie napisana umowa zakupu "... kupiłem resztówkę z obszaru dworskiego Kołaczkowo." Do Kołaczkowa przyjeżdżali między innymi W> Witos, W. Grabski, M. Rataj i K. Makuszyński. W 1939 roku właścicielem majątku był prof. Antoni Jurasz. W 1977 r. odsłonięto pomnik przedstawiajacy Reymonta oraz Jagnę i Borynę - bohaterów powieści " Chłopi", za którą otrzymał nagrodę Nobla.
 

Bieganowo
Bieganowo zamieszkuje 825 osób. Wieś wystepuje w dokumentach już w 1210 r.Osadzona była na prawie średzkim.Bieganowo jest gniazdem rodzinnym Bieganowskich herbu Grzymała. W roku 1288 była własnością Dzierżykraja Westkowica z Kopaszyc.Należała do tej rodziny az do XVII wieku.W 1428 roku Jarosław z Bieganowa procesował sie z Mikołajem z Wrześni o zwrot zbiegłego kmiecia o imieniu Klimek. W 1661 roku istniała już tu szkoła parafialna. W czasie "potopu" szwedzkiego wieś została doszczętniespalona.Bieganowscy na początku XV w. wybudowali i uposażli kościół drewniany, w którym znajdowła sie grób rodzinny Bieganowskich. W I połowie XIX w. grobowiec Bieganowskich juz nie istniał. Obecny kościół pochodzi z 1800 r. W tym czasie wieś była własnością Stanisława Bronisza. W latach 70-tych XIX w. składała się z 2 części: Bieganowo, które zamieszkiwało 132 mieszkańców / wszyscy katolicy, w tym 40 analfabetów/ w 18 domostwach i Bierzewo zamieszkiwanego wówczas przez 212 mieszkańców / sami katolicy, w tym 86 analfabetów/ w 14 domostwach.Obecny dwór, znajdujacy sie w Bieganowie został zbudowany w 1910 r.Ostatnim właścicielem był Edward Grabski.W 1926 r. majątek liczył 650 ha.

Spławie
Wieś liczy 66 mieszkańców. Wzmiankowane w 1391 r. W 1640 roku chłopi ze Spławia dotkliwie pobili nadzorców, którzy pilnowali odrabiania pańszczyzny. W latach 80-tych XIX w. wieś w części chłopskiej zamieszkiwało 18 osób w 3 zagrodach, a w części folwarcznej 27 mieszkańców w 1 domostwie.

/ciekawa strona:

http://www.muzarp.poznan.pl/muzeum/muz_pol/Wyst_czas/badania/Splawie/index_spl.html /

Szamarzewo
Wieś zamieszkuje 288 osób. W dniu 29 VI 1269 roku Szamarzewo lokaowane było na prawie niemieckim. Pierwszymi sołtysami byli bracia Henryk i Jan Hanzol.Wieś występuje również w dokumencie z 1303 r., który wymienia miejscowego sołtysa Jana. W roku 1331 w czasie wojny z Krzyżakami wieś została złupiona i spalona. W 1564 stał tu młyn o jednym kole. W 1578 r. mieszkało 4 zagrodników, 3 komorników, 2 rzeźników i 1 sołtys - Łukasz Czeski. W XVIII w.pojawili sie w Szamarzewie pierwsi chłopi, tzw. " okupieńcy", którzy wykupili swoje gospodarstwa, przez co stali sie faktycznymi właścicielamu i nie mieli obowiązku płacenia żadnych świadczeń. W czasie zaborów przez wieś przechodziła granica niemiecko-rosyjska, dzieląc ja na dwie części.Część znajdująca sie po stronie rosyjskiej liczyła w latach 80-tych XIX w. 360 mieszkańców i 42 domy, / dziś Samarzewo/, a po stronie niemieckiej 342 mieszkańców i 42 domy. W 1877 r. właścicielem dóbr w tej części był Józef Świniarski. Kościół pod wezwanie św. Michała istniał juz w 1498 r., a w czasie zborów znajdował się po stronie rosyjskiej.W tej części znajdował się również posterunek straży granicznej. Znajduje się tu dwór z końca XIX w. i grodzisko pierścieniowate o średnicy 55 m i wał do 2 m wysokości.

Wszembórz
Wieś liczy 368 mieszkańców. Właścicielami wsi w 1247 r. byli Zarębowie z Ceszewa, a w 1358 - Jezierscy, którzy sprzedali ją Łukaszowi Górce biskupowi włocławskiemu. W latach 1578- 1615 Wszembórz należał Kuszkowskich / w tym casie stał tu wiatrak/, a następnie Wrzesińskich. W dokumencie z 1310 roku wystepuje jako świadek Jakub, sołtys ze Wszemborza.W roku 1396 odbył sie proces WYdźgi z Budziłowa z chłopami ze Wszemborza. Kościół drewniany istniał już przezd rokiem 1510. Obecny murowany, pochodzi z 1934 r. W połowie XVIII w. Wszembórz nabyli Zbijewscy, a następnie Suchorzewscy. W 1895 r. mieszkało 181 osób w 21 domach w części chłopskiej i 254 osoby w 10 domach w części dworskiej. We wsi znajdowała sie wówczas parowa gorzelnia.

Zieliniec
Wieś zamieszkuje 472 osoby.Stąd wywodzi się ród Zielińskich herbu Jelita. Wieś występuje w dokumencie z 1288 r., w którym rycerz Dzierżykraj Westkowic z Kopaszyc przekazuje swym synom Jackowi i Jaksławowi wsie: Bieganowo, Zieliniec / wówczas Zielony Dąb/ i Gałęzewo. W 1571 r. właścicielami byli Tomasz i Maciej Zielińscy, Krzysztof Pigłowski, a następnie Tomiccy, Mieszkowscy, Mikorscy i Pilascy. Kościół pod wezwaniem św.Mikołaja istniał już przed 1695 rokiem. Wizytacja kościelna z 1695 r. wspomina o istnieniu szkoły parafialnej. W 1895 r. w części chłopskiej były 24 domy i 209 mieszkańców, a w części dworskiej 219 osób i 9 domów. Pałac w Zielińcu został zbudowany na poczatku XX wieku przez rodzine Wilkoszewskich. W 1926 r. majatek należał do Witolda Wilkoszewskiego i liczył 651 ha.